三男ジェフリーの死因
ブルターニュ公ジェフリーの死因 ―― 一次史料はどう語るか
1186年8月、ヘンリー2世とアリエノール・ダキテーヌの三男であるブルターニュ公ジェフリーが、パリで急死した。享年27歳(ラルフ・ド・ディセトによれば28年を満たしていた)。死因について、同時代の史料は一致しない。馬上槍試合での落馬か、病死か、あるいは神の裁きか。ここでは一次史料を著者ごとに並べ、各史料が伝える死因・埋葬・フィリップ2世の反応を比較する。
背景 ――なぜジェフリーはパリにいたか
ジェフリーは1186年当時、父ヘンリー2世から離反し、フランス王フィリップ2世の宮廷に身を寄せていた。ジェラルド・オブ・ウェールズの De Principis Instructione はその背景を次のように伝える。
Gaufredus Armoricae Britanniae Comes inclytus, ob discordias similiter inter ipsum et fratrem suum, Pictavise Comitem, Ricardum, super terrarum suarum finibus implacabiliter exortas, a patre jam tertio, quia primaevi fratris fautor extiterat, ad Philippum Ludovici filium jam in Francia pro patre regnantem ex toto discessit.
〔高名なブルターニュ伯ジェフリーは、弟リチャード(ポワティエ伯)との間に領土を巡って和解しがたい不和が生じていたため、また長兄〔若ヘンリー王〕の支持者であったがゆえに三度目の父王の不興を買い、すでにフランスで父王に代わって統治していたルイの子フィリップのもとへ完全に離反した。〕
――ジェラルド・オブ・ウェールズ, De Principis Instructione, p.73
ジェラルドはさらに、ジェフリーがフィリップの宮廷で絶大な信頼を得ていたと述べる。
Comes itaque Gaufredus adeo Philippi Regis procerumque Franciae cunctorum sibi jam animos allexerat, ut unanimi omnium voto Seneschallus Franciae crearetur.
〔ジェフリー伯はフィリップ王とフランスの全諸侯の心を掴み、満場一致でフランスのセネシャル(王室執事長)に選ばれるほどであった。〕
――ジェラルド・オブ・ウェールズ, De Principis Instructione, p.73
フランスの要職たるセネシャルへの就任が取り沙汰されていたジェフリーの急死は、アンジュー帝国とカペー朝の双方にとって重大な政治的事件であった。
史料別の死因記述
ロジャー・オブ・ハウデン:二説を併記
ロジャー・オブ・ハウデンは Gesta Regis Henrici Secundi において、同じ年次の項目の中で馬上槍試合での致死と宮廷での急性腹痛による死の二つの伝承を並べて記録している。どちらが正しいかの判断を示さない。
(a) 第一の伝承:トーナメントでの落馬死
Dum autem haec fierent, et praefatus Johannes jam ad mare venisset, nunciatum est regi a transmarinis partibus, quod Gaufridus Britanniae, filius suus, dum in execrabilibus nundinis, quas torneamentum vocant, se huc et illuc frequenter agitaret, milites ex diverso venientes, lanceis suis illum et equum in quo sedebat humi projecerunt.
〔こうしたことが行われ、前述のジョン〔王子〕がすでに海辺に到着していた頃、海を越えた地から王のもとに報告が届いた。王の息子・ブルターニュ公ジェフリーが、「トーナメント」と呼ばれる忌むべき市(execrabiles nundinas)で、あちこちに激しく動き回るうち、四方から襲いかかった騎士たちの槍によって、自身と乗馬ごと地面に叩き落とされた、というのである。〕
Qui cum se eis nullatenus reddere voluisset, pedibus equorum conculcatus, et praedictorum militum duris ictibus ita conquassatus est, quod in brevi vitam finivit.
〔降伏を拒んだ彼は、馬の蹄に踏みつけられ(pedibus equorum conculcatus)、騎士たちの激しい打撃で打ちのめされ、ほどなく命を終えた。〕
――ロジャー・オブ・ハウデン, Gesta Regis Henrici Secundi, vol.1, p.426
トーナメントを「忌むべき市 (execrabiles nundinae)」と呼ぶのは、1179年の第3ラテラン公会議の禁令以来の定型句である。落馬→踏圧→死亡という経過は具体的かつ迫真の描写だが、これはあくまで「海を越えて(a transmarinis partibus)」イングランドに届いた伝聞である。
(b) 第二の伝承:フィリップ宮廷での急死
Quidam autem dicebant quod ipse Gaufridus ad regem Franciae profectus erat, et obsides ei dare volebat de Britannia; et quod ipse valde superbe locutus erat, scilicet, se vastaturum Normanniam.
〔ある者たちは次のように言った。「ジェフリーはフランス王のもとへ赴き、ブルターニュから人質を差し出そうとしていた。そして彼はきわめて尊大にも『ノルマンディーを荒廃させてやる』と語った。」〕
Ut autem finivit hunc sermonem, apprehendit eum dolor dirus viscerum et amara interiorum tormenta: et qui paulo ante sidera contingere videbatur, obitu miserabili functus est.
〔彼がこの言葉を終えると、激痛が腹部を襲い、内臓の苦悶が彼を襲った。少し前には星に手が届くかと見えた者が、惨めな死を遂げた。〕
――ロジャー・オブ・ハウデン, Gesta Regis Henrici Secundi, vol.1, p.426
「星に手が届く者」から一転して急死へ、という修辞は、傲慢に対する神罰を暗示する書き方である。第一の伝承は具体的な事故の叙述であるのに対し、第二の伝承はより教訓譚的な色彩を帯びている。
ハウデンの Chronica の方は簡潔で、没年の事実だけを記載している。
Eodem anno Gaufridus comes Britanniae, filius Henrici [obiit].
〔同年にヘンリーの息子であるブルターニュ伯ジェフリーが死去した。〕
――ロジャー・オブ・ハウデン, Chronica, vol.2, p.423
リゴール:病死説
リゴールの Gesta Philippi Augusti は、フィリップ2世の宮廷に近い立場から書かれた史料であり、ジェフリーの死について最も詳細な経過を伝える。そして死因を明確に病死としている。
パリ到着と発病
Gaufridus illustris comes Britannie, filius Henrici regis Anglie, Parisius veniens incidit in lectum egritudinis.
〔イングランド王ヘンリーの息子、高名なブルターニュ伯ジェフリーは、パリに来て病の床に倒れた。〕
――リゴール, Gesta Philippi Augusti(Oeuvres v2, p.166)
フィリップによるパリの全医師招集
Quod audiens rex Philippus qui nimis tenere eum diligebat, convocavit omnes medicos qui eo tempore Parisius morabantur, precipiens illis quod curam et diligentiam quantamcunque possent circa ipsum comitem adhiberent.
〔彼を非常に深く愛していた(nimis tenere eum diligebat)フィリップ王はこれを聞き、当時パリに滞在していたすべての医師を招集し、公の治療に全力を尽くすよう命じた。〕
――リゴール, Gesta Philippi Augusti(Oeuvres v2, p.166)
死亡・遺体警護・鉛棺・主祭壇前への埋葬
Sed postea paucis evolutis diebus, medicis incassum laborantibus, xiv kalendas septembris viam universe carnis ingressus est. Cives autem Parisienses et milites custodierunt corpus ejus cum honore et reverentia in ecclesia Beate Marie usque ad adventum regis, interim canonicis et clericis ipsius ecclesie devotissime exequias debiti funeris celebrantibus. Sequenti die, rex cum comite Tibaldo Francie senescallo Parisius veniens, corpus illius conditum aromatibus et in sarcophago plumbeo repositum in eadem ecclesia ante majus altare fecit sepeliri.
〔数日後、医師たちの努力も空しく、8月19日(9月の14日前のカレンダエ)、彼は万人の道を辿った〔死去した〕。パリの市民と騎士たちは、王の到着まで遺体を聖母教会で名誉と尊敬をもって守り、その間、教会の参事会員と聖職者たちが葬儀を厳粛に執り行った。翌日、王はフランスのセネシャルであるシャンパーニュ伯ティボーと共にパリに到着し、香料で防腐処理し鉛の棺に納めた遺体を、同教会の主祭壇の前に埋葬させた。〕
――リゴール, Gesta Philippi Augusti(v1, p.80-81 / Oeuvres v2, p.166)
注目すべき点がある。リゴールによれば、ジェフリーが死去した時点でフィリップはパリにいなかった。フィリップはセネシャルのティボーと共に「翌日」パリに到着している。これは、ジェフリーの死に不審な点がなかったこと、そしてリゴールがトーナメント事故説を認知していないか、あるいは退けていることを示唆する。リゴールの記述は「病の床に倒れ→医師を総動員→数日後に死亡」という自然な病死の経過である。
葬列の参列者
Peracto autem solemniter officio sepulture, christianissimus rex Philippus cum comite Tibaldo, et comite Henrico et matre ipsius comitissa Campanie, et regina quondam Anglie Margarita jam dicti regis sorore (nondum enim ab Ungaris fuerat traducta), in palatium reversus est.
〔葬儀が厳粛に執り行われた後、最もキリスト教的な王フィリップは、ティボー伯〔シャンパーニュ伯ティボー5世〕、アンリ伯〔将来のシャンパーニュ伯アンリ2世〕、その母であるシャンパーニュ伯爵夫人〔マリー〕、そして前述の王の妹であり、まだハンガリーへ嫁がされていなかったかつてのイングランド王妃マルグリットと共に、宮殿へ戻った。〕
――リゴール, Gesta Philippi Augusti(v1, p.82)
四永代司祭職の設立
Graviter enim rex casum tanti principis ferebat … ad opera pietatis et misericordie, secundum consuetam patris sui benignitatem, animum reflectens, iiii sacerdotes in ecclesia Beate Marie predicta in qua comes sepultus fuerat, pro seipso et pro anima piissimi patris sui Ludovici, et pro anima dilecti sui comitis Britannie, perpetuo instituit; de propriis reditibus sufficientes reditus duobus assignans sacerdotibus, tertio comitissa Campanie, quarto capitulum Beate Marie reditus assignandos promisit.
〔王はこれほどの偉大な君主の死を深く悲しんだ。父王の慣れ親しんだ慈悲深さに倣って敬虔と慈悲の業へと心を向け、伯爵が埋葬された前述の聖母教会に、自身のため、最も敬虔な父ルイの魂のため、そして愛するブルターニュ公(dilecti sui comitis Britannie)の魂のために、四人の司祭職を永代設立した。自身の収入から二人の司祭に十分な俸禄を割り当て、三人目はシャンパーニュ伯爵夫人が、四人目は聖母教会参事会が俸禄を提供すると約束した。〕
――リゴール, Gesta Philippi Augusti(v1, p.82)
ジェラルド・オブ・ウェールズ:熱病死、そして墓に飛び込もうとしたフィリップ
ジェラルド・オブ・ウェールズの De Principis Instructione は、死因を兄(若ヘンリー王)と同じ急性の熱病と明言する。そしてフィリップの嘆きを最も劇的に描写する。
Cum etenim jam in armis posita, fundata quidem firmiter sed et inchoata fere turbatio tanta fuisset, Comes Gaufredus eodem quo et frater antea morbo acutissimo, sc. febrili calore, lethaliter correptus, infra paucissimos dies, cum Franciae totius Regisque praecipue dolore permaximo, Parisius circa kalendas Augusti rebus humanis exemptus est.
〔武装した騒乱がまさに確固として始まろうとしていた矢先、ジェフリー伯は兄と同じ急性の病、すなわち熱病(morbo acutissimo, febrili calore)に致命的に冒され、数日のうちに、フランス全土、そしてとりわけ王の深い悲嘆のなか、パリで8月のカレンダエ〔8月1日〕の頃、この世を去った。〕
Rex etenim Philippus tanto fuerat in morte ipsius et tam desperabili moerore confectus, ut in ecclesia Parisiensi cathedrali, viz. Beatae Virginis, et principali quoque coram altari, ab ipso in honoris pariter et amoris signum Comes jussus humari, exequiis jam solemnitate exactis, cum in funebrem fossam terra claudendus extrema demitteretur, se ob vehementiam doloris una cum ipso in tumbam hiantem nisi violenter a suis retractus fuisset, praecipitare parasset.
〔フィリップ王は彼の死に絶望的な悲嘆に打ちのめされ、パリのノートルダム大聖堂の主祭壇の前に、名誉と愛情の証として伯爵を埋葬するよう命じた。葬儀が厳粛に執り行われ、遺体が最後の土で閉じられる墓穴に降ろされたとき、王は悲しみの激しさのあまり、開いた墓穴に自らも飛び込もうとし、家臣たちに力ずくで引き留められなければ身を投じていたであろう。〕
――ジェラルド・オブ・ウェールズ, De Principis Instructione, p.74
ジェラルドの記述は三つの点で重要である。第一に、死因を「兄と同じ熱病 (eodem quo et frater antea morbo acutissimo)」と特定していること。若ヘンリー王は1183年にリモージュで赤痢と見られる病で死去している。第二に、死の時期を「8月のカレンダエの頃 (circa kalendas Augusti)」としており、リゴールの「8月19日」よりも早い。第三に、フィリップが墓に飛び込もうとした逸話である。
この逸話は後世の資料に繰り返し引用されるが、一次史料の中でこれを記録しているのはジェラルドのみである。リゴールもフィリップの深い悲嘆を伝えているが、墓に飛び込むほどの劇的な表現はしていない。ジェラルドの筆はアンジュー家に対して辛辣であり、この場面もヘンリー2世の子供たちの神罰的な没落という大きな叙述の中に置かれているが、フィリップの嘆きの描写そのものをジェラルドが捏造する動機は乏しい。
ウィリアム・オブ・ニューバラ:神罰としての死
ウィリアム・オブ・ニューバラの Historia Rerum Anglicarum は死因を特定しないが、ジェフリーの死を明確に神の裁きとして解釈する。
Nam tempore modico circa patrem pendulus et fluitans, Francorum autem, quos paternae gloriae aemulos noverat, modis omnibus amicitiam captans, cum a patre Andegavensem comitatum obtinere non posset, super hoc rege Francorum inaniter satagente, eo quod Ricardus natu major nulla ratione concederet, ad Francos se contulit, tanquam per illorum potentiam patri et fratri extorturus precum blanditiis non obtentum.
〔ジェフリーはしばらく父の周囲で揺れ動いていたが、父の栄光に対抗するフランス人たちの友情をあらゆる手段で得ようとした。父からアンジュー伯領を得られず、フランス王が手をこまねくなか(兄リチャードは長子であるがゆえ譲るはずもなく)、彼はフランス側に身を寄せた。彼らの力で、父と兄から、懇願や甘言では得られないものを力ずくで奪い取ろうとしたのである。〕
Cumque, ad irritandum patrem, regi Francorum sedulo militans grandia moliretur, divini judicii pondere obrutus, molitiones suas Parisius cum vita finivit, ibique sepultus; patri quidem, cui minus officiosus exstiterat, modicum, Francis vero, quibus multum placuerat, ingentem luctum reliquit.
〔父を怒らせるためにフランス王に熱心に仕え、大それた陰謀を企てていたが、神の裁きの重み(divini judicii pondere)に圧し潰され、その陰謀はパリで命と共に終わった。彼はそこに埋葬された。不孝な息子であった彼の死は、父にはわずかな悲しみしか与えず、彼を深く愛していたフランス人には大きな悲しみを残した。〕
――ウィリアム・オブ・ニューバラ, Historia Rerum Anglicarum, vol.1, p.249
ニューバラは死の具体的経緯を一切記さず、政治的文脈に即した道徳的解釈のみを提示する。「フランス側の悲嘆は大きく、父にとっての悲しみは小さかった」という対比は他の史料とも一致するが、ニューバラはその構図を神罰の物語として読ませている。
ウォルター・オブ・コヴェントリー:「軍事衝突」説
ウォルター・オブ・コヴェントリーの Memoriale はハウデンの第一伝承と同系統の記述だが、表現がやや異なる。
Eodem anno Gaufridus comes Britanniae, filius regis Angliae, in conflictu militari pedibus equinis contritus, Parisius obiit; et in ecclesia cathedrali ejusdem civitatis sepultus est.
〔同年、イングランド王の息子であるブルターニュ公ジェフリーが、軍事衝突(conflictus militaris)の際に馬の蹄に踏まれ(pedibus equinis contritus)、パリで死去した。同市の司教座聖堂に埋葬された。〕
――ウォルター・オブ・コヴェントリー, Memoriale, vol.1, p.398
ハウデンの「忌むべき市と呼ばれるトーナメント」という教会的非難の語彙は用いず、「軍事衝突 (conflictus militaris)」と中立的に記す。死因は落馬→踏圧で、ハウデン Gesta の第一伝承と一致する。
ギヨーム・ル・ブルトン
ギヨーム・ル・ブルトンは散文版 Gesta Philippi Augusti と韻文版 Philippide の両方でジェフリーの死に言及しているが、死因には触れない。
散文版 Gesta Philippi Augusti
Eodem anno obiit, decimo quarto kalendas septembris, Gaufridus nobilis dux Britannie, [comes Richemontis], filius Henrici regis Anglie, quem cum Philippus magnanimus mira dilectione amplecteretur, fecit condiri aromatibus, et in choro Beate Marie Parisiis corpus ejus honorifice tumulari, et in signum dilectionis quatuor prebendas sacerdotales perpetuas in ecclesia Parisiaca de bonis propriis instituit, ad usum quatuor sacerdotum qui ibidem perpetuo pro defunctis debeant celebrare.
〔同年8月19日、イングランド王ヘンリーの息子であり、リッチモンド伯でもある高貴なブルターニュ公ジェフリーが死去した。尊厳王フィリップは並々ならぬ愛情(mira dilectione)で彼を包み、遺体を香料で防腐処理させ、パリの聖母教会の聖歌隊席に丁重に埋葬させた。愛情の証として、パリ教会に4つの永代司祭職を、自身の私財から設立し、4人の司祭が亡き者のために永遠にそこでミサを捧げることとした。〕
――ギヨーム・ル・ブルトン, Gesta Philippi Augusti(Rigord-Oeuvres v2, p.283)
リゴールと比較すると、病気の経過や医師の招集は省略され、フィリップの愛情表現と永代司祭職の設立に焦点が絞られている。「mira dilectione amplecteretur」(並々ならぬ愛情で包んだ)は修辞的に強い表現である。
韻文版 Philippide
Bientôt après, Geoffroi, fils du même roi, tandis qu'il se préparait avec ses autres frères à diriger ses armes cruelles contre son propre père, mourut à Champéaux, laissant le pays des Bretons d'Armorique veuf de son prince : ainsi Dieu commençait à venger ouvertement sur les enfans de cette race la mort de l'illustre martyr Thomas, que leur barbare père avait fait périr …
〔その後まもなく、同王の息子ジェフリーも、他の兄弟たちと共に父に対して武器を向けようと準備していた最中、シャンポー(Champéaux)で死去し、ブルターニュの地はその君主を失った。こうして神は、聖なる殉教者トマス・ベケットの死に対する報復を、彼らの野蛮な父の子供たちに公然と始められたのである。〕
――ギヨーム・ル・ブルトン, Philippide, p.77
Philippide は死因に触れず、ジェフリーの死を、ベケット殺害に対する神罰としてのアンジュー家の子供たちの相次ぐ死、というモチーフの中に位置づけている。注目すべきは死去場所を「シャンポー」としている点である。シャンポー(Campelli / Champéaux)はパリ近郊の地名で、サン・イノサン墓地があった地区としても知られ、リゴールが同じ年次に「Campellus」と記しているのと響き合う。
ラルフ・ド・ディセト:最も簡潔
ラルフ・ド・ディセトの Ymagines Historiarum は、死因の記載なく、没年と埋葬場所のみを記す。
Gaufridus dux Britanniae, filius regis Anglorum, cum a nativitate sua complesset annum xxviiium, ximo kalendas Septembris diem clausit extremum: sepultus autem est Parisius in ecclesia beatae Virginis intra chorum canonicorum, scilicet in sede majori.
〔イングランド王の息子・ブルターニュ公ジェフリーは、生誕から28年を満たし、8月22日(9月の11日前のカレンダエ)に最期の日を閉じた。パリの聖母教会、参事会員聖歌隊席内、すなわち主座(sede majori)に埋葬された。〕
――ラルフ・ド・ディセト, Ymagines Historiarum, p.131
ディセトの「ximo kalendas Septembris」は8月22日を指す。リゴールは「xiv kalendas septembris」=8月19日としている。通説では1186年8月19日が採用される。ディセトの日付は書写の過程での誤りの可能性がある。
ラルフ・オブ・コッゲスホール:「最初に埋葬された者」
Anno MCLXXXVI. Obiit Gaufridus comes Britonum, filius regis Henrici, apud Parisius, sepultusque est primus omnium in ecclesia Beate Marie in eadem urbe; qui ex filia Conani comitis genuerat eodem anno filium, qui Arturus appellatus est.
〔1186年。ヘンリー王の息子であるブルターニュ公ジェフリーがパリで死去し、同市の聖マリア教会(パリ・ノートルダム)に最初に(primus omnium)埋葬された。彼はコナン伯の娘との間に、同年、アーサーと名付けられた息子をもうけていた。〕
――ラルフ・オブ・コッゲスホール, Chronicon Anglicanum, p.62
死因の記載はない。「primus omnium」(誰よりも先に/最初に)という表現は、ノートルダム大聖堂における世俗君主の埋葬としてジェフリーが最初であったことを示唆している。この記述はリゴールの「主祭壇前(ante majus altare)」という埋葬位置と整合する。
コッゲスホールはまた、ジェフリーの死とアーサーの誕生を同年としている。ただし他の史料(ディセトやハウデン)はアーサーの誕生を1187年3月29日としており、通説ではそちらが採用される。
マシュー・パリスとロジャー・オブ・ウェンドーヴァー
ロジャー・オブ・ウェンドーヴァーの Flores Historiarum と、それを書き継いだマシュー・パリスの Chronica Majora は、ほぼ同文でジェフリーの死を記す。
Eodem anno Gaufridus, comes Britanniae et filius regis Angliae, diem clausit supremum decimo quarto kalendas Septembris, et sepultus est Parisius in ecclesia beatae Mariae in choro canonicorum. Reliquit autem duas filias, quas genuerat ex Constantia uxore sua, filia scilicet Conani comitis Britanniae, quae etiam tempore quo vir ejus obiit gravida fuit, quae postea filium pariens Arturum illum vocavit.
〔同年、ブルターニュ伯でありイングランド王の息子であるジェフリーが、8月19日に死去し、パリの聖母教会にある参事会員の聖歌隊席に埋葬された。彼は妻コンスタンス(ブルターニュ伯コナン4世の娘)との間に二人の娘を残しており、夫の死の時点で妊娠していた彼女は、後に生まれた息子をアーサーと名付けた。〕
――ロジャー・オブ・ウェンドーヴァー, Flores Historiarum, vol.2, p.427 / マシュー・パリス, Chronica Majora, vol.2, p.389
死因は記されていない。注目すべきはコンスタンスとの間に残した「二人の娘(duas filias)」への言及で、エレノア・オブ・ブルターニュ(後に「ブルターニュの乙女」と呼ばれ、ジョン王により長年幽閉される)とマティルダの存在が確認される。
ギヨーム・ド・ナンジ:「三男」と「祭壇前」
ギヨーム・ド・ナンジの Chronique latine は13世紀後半の編纂であり、簡潔ながら興味深い情報を含む。
Obiit Parisius Gaufridus comes Britanniae, tertius filius Henrici regis Anglorum, et in [majori] ecclesia beatae Mariae virginis, ante altare, annuente rege Philippo, sepultus est honorifice.
〔ブルターニュ伯ジェフリー、すなわちイングランド王ヘンリーの三男(tertius filius)がパリで死去し、フィリップ王の同意のもと、聖母マリア大聖堂の祭壇前(ante altare)に丁重に埋葬された。〕
――ギヨーム・ド・ナンジ, Chronique latine, vol.1, p.215
「三男」という兄弟順の明示と、リゴールの「ante majus altare」と同じ「祭壇前」の埋葬位置を伝えている。
ジャーヴェーズ・オブ・カンタベリー:死の政治的影響
ジャーヴェーズ・オブ・カンタベリーの Historical Works は死因に触れないが、ジェフリーの死がもたらした政治的危機を最も端的に描写する。
Mortuo autem Gaufrido comite Britanniae, cum rex Angliae Britanniam vellet revocare, et rex Franciae Philippus eam sibi repeteret, cum hiis terris quas Ludowicus rex dederat cum filia sua Henrico regi juniori, et rex Angliae regem adolescentem contempneret, dissensio gravissima inter eos orta est.
〔ブルターニュ伯ジェフリーが死去すると、イングランド王はブルターニュを自領に復帰させようとし、フランス王フィリップは、かつてルイ王が娘と共に若ヘンリー王に与えた諸領と共にこれを要求した。イングランド王が若き王を軽視したため、両者の間に深刻な不和が生じた。〕
――ジャーヴェーズ・オブ・カンタベリー, Historical Works, p.209-210
ジェフリーの死は、ブルターニュの後見権をめぐるヘンリー2世とフィリップ2世の対立を引き起こし、1187年以降の両王の全面対決へと繋がってゆく。
フィリップ2世の1190年勅許状:制度的裏付け
リゴールとギヨーム・ル・ブルトンが伝えた「4つの永代司祭職」の制度的根拠が、フィリップ2世自身の1190年発給文書として独立に確認される。
In nomine sancte et individue Trinitatis. Amen. Philippus Dei gratia Francorum rex. … et quatuor capellanias, quarum duas pro anima quondam uxoris nostre Elisabeth Francorum regine, alias vero pro anima dilecti nostri Gaufridi, quondam Britannie comitis, ibidem in perpetuum constituimus, singulis eorum duodecim libras et dimidiam annuatim percipiendas in redditibus nostris Parisiensibus assignantes. … Actum Parisius, anno incarnati Verbi M° C° XC°, regni nostri anno XI°.
〔聖なる不可分の三位一体の名において。アーメン。神の恩寵によりフランス王フィリップ。… そして4つの礼拝堂を〔ノートルダムに〕永代設立する。そのうち2つは亡き王妃エリザベート〔イザベル・ド・エノー〕の魂のため、残り2つは親愛なる亡きブルターニュ伯ジェフリー(dilecti nostri Gaufridi, quondam Britannie comitis)の魂のためである。各礼拝堂にはパリの王領収益から年12.5リーヴルを割り当てる。… 1190年、我が治世第11年、パリにて。〕
――フィリップ2世勅許状(1190年)
「dilecti nostri Gaufridi」(我らが親愛なるジェフリー)の語句は、リゴールの「nimis tenere eum diligebat」やギヨーム・ル・ブルトンの「mira dilectione」と響き合う。死後4年の時点で、フィリップの愛情表明が公式勅許として文書化されていた。同勅許で亡き王妃イザベル・ド・エノーと並列に祈祷対象とされている点も注目に値する。
比較表
| 史料 | 著者の立場 | 死因の記述 | 埋葬場所 | フィリップの反応 |
|---|---|---|---|---|
| ハウデン Gesta | 英・宮廷付き | (a)トーナメント事故+(b)宮廷での急性腹痛の二説併記 | ― | ― |
| ハウデン Chronica | 英・宮廷付き | 記載なし | ― | ― |
| リゴール | 仏・王室付き | 病死(病の床→医師総動員→数日後死去) | 主祭壇前 (ante majus altare)、鉛棺 | 全医師招集、深い悲嘆、永代司祭職設立 |
| ギヨーム・ル・ブルトン(散文) | 仏・王室付き | 記載なし | 聖歌隊席 (in choro) | 「並々ならぬ愛情」、永代司祭職設立 |
| ギヨーム・ル・ブルトン(韻文) | 仏・王室付き | 記載なし(神罰的文脈) | ― | ― |
| ジェラルド・オブ・ウェールズ | ウェールズ出身の聖職者 | 熱病 (febrili calore)、兄と同じ急性病 | 主祭壇前 | 墓に飛び込もうとし、力ずくで止められた |
| ウィリアム・オブ・ニューバラ | 英・修道士 | 神の裁き (divini judicii) | パリで埋葬 | フランス側の悲嘆は大、父には小 |
| ウォルター・オブ・コヴェントリー | 英 | 軍事衝突での踏圧死 (conflictus militaris) | 司教座聖堂 | ― |
| ラルフ・ド・ディセト | 英・ロンドン聖職者 | 記載なし | 聖歌隊席の主座 (sede majori) | ― |
| ラルフ・オブ・コッゲスホール | 英・修道士 | 記載なし | 聖母教会に「最初に」(primus omnium) | ― |
| ウェンドーヴァー / マシュー・パリス | 英・修道士 | 記載なし | 聖歌隊席 | ― |
| ギヨーム・ド・ナンジ | 仏・13世紀後半 | 記載なし | 祭壇前 (ante altare) | フィリップの同意により |
| ジャーヴェーズ・オブ・カンタベリー | 英・修道士 | 記載なし(政治的影響のみ) | ― | ― |
| フィリップ2世勅許状(1190年) | 公式文書 | ― | ― | 「親愛なるジェフリー」、永代司祭職を公式制度化 |
死因についての考察
死因に言及する史料を整理すると、以下の3系統に分かれる。
1. トーナメント事故説(ハウデン Gesta 第一伝承、ウォルター・オブ・コヴェントリー)
トーナメントでの落馬→馬に踏まれて死亡。具体的な事故描写を含み、ハウデンの第一伝承は最も詳細である。ただしこれは「海を越えて(a transmarinis partibus)」イングランドに届いた伝聞であり、パリでの出来事を直接記録したものではない。
2. 病死説(リゴール、ジェラルド・オブ・ウェールズ)
リゴールは「病の床に倒れた (incidit in lectum egritudinis)」とし、ジェラルドは「兄と同じ急性の熱病 (morbo acutissimo, febrili calore)」と具体的な病名を示す。リゴールはフィリップの宮廷に近い立場から書いており、パリでの出来事についてはイングランド側の伝聞よりも信頼性が高いと考えられる。
3. 神罰説(ニューバラ、ハウデン Gesta 第二伝承)
ニューバラは「神の裁きの重み (divini judicii pondere)」に圧し潰されたとし、ハウデンの第二伝承は傲慢な言葉の直後に腹痛で死ぬという教訓的構図を描く。これらは具体的な死因というよりも、道徳的解釈の枠組みである。
ジェフリーの死はパリで起きている。イングランド側の史料にとっては伝聞であり、フランス側のリゴールとウェールズ出身のジェラルドがともに病死と記していることから、病死説のほうが信憑性は高いと思われる。ただし、トーナメントの負傷が病の原因となった可能性を排除する根拠もない。リゴールがトーナメント事故説に一切触れないのは、フィリップの宮廷における記録がトーナメントとは無関係に病死として認知していたことを示唆するが、トーナメント説を積極的に否定しているわけでもない。
いずれにせよ確実なのは、ジェフリーが1186年8月にパリで死去し、ノートルダム大聖堂の主祭壇前に埋葬されたこと、そしてフィリップ2世がその死を深く悼んだことである。
参考文献
- Roger of Howden, Gesta Regis Henrici Secundi, ed. W. Stubbs, RS 49, vol.1
- Roger of Howden, Chronica, ed. W. Stubbs, RS 51, vol.2
- Rigord, Gesta Philippi Augusti, ed. H.-F. Delaborde, Oeuvres de Rigord et de Guillaume le Breton, vol.1
- Rigord & Guillaume le Breton, Oeuvres, ed. H.-F. Delaborde, vol.2
- Guillaume le Breton, Philippide, ed. H.-F. Delaborde
- Gerald of Wales, De Principis Instructione, ed. G. F. Warner, RS 21, vol.8
- William of Newburgh, Historia Rerum Anglicarum, ed. R. Howlett, RS 82, vol.1
- Walter of Coventry, Memoriale, ed. W. Stubbs, RS 58, vol.1
- Ralph de Diceto, Ymagines Historiarum, ed. W. Stubbs, RS 68
- Ralph of Coggeshall, Chronicon Anglicanum, ed. J. Stevenson, RS 66
- Roger of Wendover, Flores Historiarum, ed. H. O. Coxe, vol.2
- Matthew Paris, Chronica Majora, ed. H. R. Luard, RS 57, vol.2
- Guillaume de Nangis, Chronique latine, ed. H. Géraud, vol.1
- Gervase of Canterbury, Historical Works, ed. W. Stubbs, RS 73
- H.-F. Delaborde (ed.), Recueil des actes de Philippe Auguste, vol.1 (1190年勅許状)